درمان ناخنجویدن در اردبیل؛ شناخت محرکها و تغییر عادت
وقتی دست ناخودآگاه به سمت دهان میرود
هنگام تماشای فیلم، خواندن درس یا فکرکردن، دست به سمت دهان میرود. گاهی وقتی متوجه میشوید که ناخن کوتاه شده یا پوست کنار آن درد گرفته است. تصمیم میگیرید تکرار نشود، اما در موقعیت بعدی همان رفتار برمیگردد.
درمان ناخنجویدن در اردبیل در کلینیک تخصصی نوروتراپی رستاک با بررسی این موقعیتها آغاز میشود. سپس آموزش شناخت شروع رفتار، تمرین پاسخ جایگزین و رسیدگی به عوامل همراه در برنامه قرار میگیرند.
برای هماهنگی ارزیابی: ۰۴۵۳۳۲۳۶۴۴۸ · ۰۹۳۵۸۴۰۱۷۰۴
ناخنجویدن چیست و چه زمانی مشکلساز میشود؟
ناخنجویدن یا «اونیکوفاژیا» به جویدن تکراری ناخن گفته میشود. این رفتار میتواند در گروه رفتارهای تکراری متمرکز بر بدن، یا BFRB، قرار بگیرد.
در بعضی افراد رفتار تقریباً خودکار است؛ هنگام انجام کار دیگری اتفاق میافتد و فرد دیر متوجه آن میشود. بعضی دیگر میل مشخصی به جویدن دارند و پس از آن، برای مدت کوتاهی احساس رضایت یا کاهش تنش میکنند. آشنایی با ناخنجویدن در بنیاد تخصصی TLC
هر بار جویدن ناخن به معنی اختلال نیست. تکرار، آسیب، ناراحتی فرد و دشواری کنترل رفتار تعیین میکنند که چه میزان کمک لازم است.
کندن پوست اطراف ناخن نیز ممکن است همراه آن دیده شود، اما باید جدا ثبت شود؛ کاهش جویدن ناخن نباید با افزایش آسیب به پوست اشتباه گرفته شود.
دو نوع جویدن ناخن که باید از هم تشخیص داده شوند
جویدن آگاهانه
فرد متوجه است که ناخن یا پوست را میجود. ممکن است قبل از آن تنش داشته باشد، دنبال یک قسمت ناصاف بگردد یا احساس کند باید آن بخش را کاملاً صاف کند.
جویدن خودکار
این حالت متفاوت است.
فرد هنگام درسط، فیلم، تلفن همراه، کار یا فکرکردن دستش را بالا میبرد و ممکن است اصلاً متوجه شروع رفتار نشود.
گاهی زمانی متوجه میشود که ناخن آسیب دیده است.
یک علت واحد برای همه وجود ندارد.
در یک نفر اضطراب محرک اصلی است.
فرد دیگری هنگام تمرکز روی درس یا کار ناخن میجود.
در شخص دیگری، بیحوصلگی باعث میشود دست مرتب به سمت دهان حرکت کند.
گاهی نیز همهچیز از یک گوشه شکسته یا ناصاف ناخن شروع میشود؛ فرد میخواهد آن قسمت را با دندان صاف کند و همین کار چرخه جویدن را ادامه میدهد.
بنابراین سؤال اصلی در درمان این نیست:
«چرا اراده نمیکنی ناخنت را نجوی؟»
سؤال دقیقتر این است:
«در چند ثانیه قبل از شروع جویدن چه اتفاقی میافتد؟»
چرا ناخن میجویم؟
ارزیابی جویدن ناخن در رستاک چگونه انجام میشود؟
در ارزیابی اولیه، دکتر سحر مقدم فقط ظاهر ناخن را بررسی نمیکند.
الگوی واقعی رفتار مشخص میشود:
- جویدن از چه زمانی شروع شده است؟
- کدام انگشتها بیشتر درگیرند؟
- رفتار آگاهانه است یا خودکار؟
- چه زمانهایی بیشتر اتفاق میافتد؟
- هنگام درس، کار، فیلم یا استفاده از تلفن چه تغییری میکند؟
- قبل از جویدن چه احساسی وجود دارد؟
- آیا فرد دنبال قسمت ناصاف ناخن میگردد؟
- پوست اطراف ناخن نیز دستکاری میشود؟
- زخم، خونریزی یا التهاب وجود دارد؟
- اضطراب، مشکلات توجه، خواب یا رفتارهای تکراری دیگری وجود دارند؟
- فرد قبلاً برای توقف چه کارهایی انجام داده است؟
پس از این مرحله مشخص میشود چرخه رفتار این فرد دقیقاً از کجا باید قطع شود.
درمان جویدن ناخن در رستاک چگونه انجام میشود؟
درمان برای همه یک نسخه ثابت ندارد.
برنامه میتواند از چند بخش تشکیل شود.
۱. پیدا کردن محرک اصلی
ابتدا موقعیتهایی که بیشترین احتمال جویدن در آنها وجود دارد مشخص میشوند.
مثلاً:
درسخواندن + فشار ذهنی → بالا رفتن دست → جویدن
یا:
تماشای تلویزیون + بیحوصلگی → حرکت خودکار دست → جویدن
یا:
لبه ناصاف ناخن → لمس مکرر → تلاش برای صافکردن با دندان → ادامه جویدن
وقتی این چرخه مشخص شود، میتوان قبل از رسیدن انگشت به دهان وارد آن شد.
۲. آموزش تشخیص حرکت دست
یکی از مهمترین اهداف درمان این است که فرد شروع رفتار را زودتر ببیند.
بهجای اینکه بعد از چند دقیقه جویدن متوجه شود، باید بتواند لحظهای را تشخیص دهد که:
دست دارد بالا میرود.
همین چند ثانیه برای درمان بسیار مهم است.
۳. جایگزینکردن حرکت
پس از تشخیص حرکت دست، یک رفتار جایگزین انتخاب میشود که انجام همزمان جویدن را دشوار کند.
بسته به فرد میتوان از:
- توپ نرم؛
- خمیر؛
- حلقه بافتدار؛
- رشته مهره؛
- فیجت فشاری؛
- یا وسیله دودستی
استفاده کرد.
اما نکته مهم این است که فیجت بهتنهایی درمان نیست.
وسیله باید دقیقاً در زمانی استفاده شود که حرکت دست در حال شروع است.
اگر کودک هنگام تکلیف ناخن میجود، فیجت باید روی میز تکلیف باشد؛ نه داخل کشو.
اگر رفتار هنگام تماشای تلویزیون اتفاق میافتد، ابزار باید کنار مبل باشد.
اگر فرد هنگام کار با تلفن همراه ناخن میجود، وسیله جایگزین باید همانجایی باشد که معمولاً از گوشی استفاده میکند.
اصل ساده است:
ابزار جایگزین باید قبل از شروع رفتار در دسترس باشد، نه بعد از اینکه ناخن جویده شد.
فیجت مناسب را کجا باید گذاشت؟
درمان جویدن ناخن در کودکان
در کودکان، سرزنش و تذکر مداوم معمولاً راهحل مناسبی نیست.
جملاتی مانند:
«باز ناخنت را جویدی!»
«دستتو از دهنت دربیار.»
«چقدر باید بگم؟»
به کودک مهارت تازهای آموزش نمیدهند.
در رستاک، کودک یاد میگیرد:
- متوجه بالا رفتن دست شود؛
- حرکت را متوقف کند؛
- وسیله یا حرکت جایگزین را انجام دهد.
والد نیز یاد میگیرد بهجای سرزنش، با یک علامت کوتاه و از قبل توافقشده شروع حرکت را یادآوری کند.
هدف این است که کنترل رفتار بهتدریج از والد به خود کودک منتقل شود.
درمان در نوجوانان و بزرگسالان
در نوجوانان و بزرگسالان معمولاً موقعیتهای پرخطر دقیقتر مشخص میشوند:
مطالعه، تلفن همراه، رانندگی، کار فکری، جلسه، تماشای فیلم، فشار تحصیلی یا خستگی.
سپس برای همان موقعیت برنامه ساخته میشود.
مثلاً اگر جویدن هنگام مطالعه اتفاق میافتد، فقط توصیه نمیکنیم:
«هنگام درس ناخنت را نجو.»
بلکه مشخص میشود:
کدام دست بالا میرود + چه زمانی بالا میرود + چه وسیلهای کنار کتاب قرار میگیرد + فرد هنگام شروع حرکت دقیقاً چه کاری انجام میدهد.
این تفاوت بین یک توصیه عمومی و یک برنامه رفتاری قابل اجراست.
آیا لاک تلخ کافی است؟
معمولاً نه.
لاک تلخ میتواند برای بعضی افراد یک یادآور باشد؛ یعنی وقتی انگشت به دهان رسید فرد سریعتر متوجه رفتار شود.
اما اگر دست روزانه دهها بار بهصورت خودکار بالا میرود، فقط تلخکردن ناخن علت حرکت را تغییر نمیدهد.
به همین دلیل، درمان باید روی تشخیص حرکت، محرک و رفتار جایگزین نیز کار کند.
نقش RINP در درمان جویدن ناخن چیست؟
RINP درمان خط اول یا جایگزین آموزش رفتاری برای جویدن ناخن نیست.
اگر پس از ارزیابی مشخص شود که عوامل همراهی مانند مشکلات تنظیم برانگیختگی، توجه، خواب یا کنترل پاسخ در حفظ رفتار نقش دارند، ممکن است استفاده تکمیلی از فناوریهای منتخب RINP بررسی شود:
- tVNS
- tPBM
- rTMS با کلاه ۹ مگنتی
- tDCS
همه مراجعان به همه دستگاهها نیاز ندارند.
ممکن است برای یک فرد اصلاً مداخله دستگاهی لازم نباشد؛ برای فرد دیگری نیز فقط بخشی از پروتکل در کنار تمرین رفتاری استفاده شود.
روش درمان براساس ارزیابی فرد انتخاب میشود، نه براساس یک پکیج ثابت دستگاهی.
از کجا میفهمیم درمان نتیجه داده است؟
فقط به ظاهر ناخن نگاه نمیکنیم.
چند شاخص قابل اندازهگیری مهمتر وجود دارد:
| شاخص | تغییر مورد انتظار |
|---|---|
| دفعات دستبردن به دهان | کمتر شود |
| تشخیص حرکت دست | زودتر انجام شود |
| مدت جویدن | کوتاهتر شود |
| تعداد انگشتهای درگیر | کاهش پیدا کند |
| استفاده از رفتار جایگزین | بیشتر شود |
| زخم و خونریزی | کاهش پیدا کند |
| تحمل میل به جویدن | افزایش پیدا کند |
| جویدن هنگام درس یا کار | کمتر شود |
| رشد طبیعی ناخن | فرصت بیشتری پیدا کند |
بنابراین خانواده یا خود فرد میتواند بفهمد رفتار واقعاً چقدر تغییر کرده است؛ نه اینکه فقط براساس احساس کلی درباره نتیجه قضاوت کند.
پرسشهای متداول
آیا جویدن ناخن فقط از اضطراب است؟
اضطراب یکی از محرکهاست. بیحوصلگی، تمرکز، خستگی، نیاز حرکتی دست و وجود قسمت ناصاف ناخن نیز میتوانند رفتار را تحریک کنند.
آیا جویدن ناخن وسواس است؟
جویدن ناخن از رفتارهای تکراری متمرکز بر بدن است و ممکن است همراه اضطراب یا وسواس دیده شود، اما هر فردی که ناخن میجود OCD ندارد.
آیا فیجت درمان جویدن ناخن است؟
فیجت زمانی ارزش بیشتری دارد که بهعنوان رفتار جایگزین و در موقعیت مناسب استفاده شود.
آیا برای درمان دستگاه لازم است؟
محور اصلی برنامه، شناسایی چرخه رفتار و آموزش کنترل آن است. فناوریهای RINP فقط در موارد منتخب بهصورت تکمیلی بررسی میشوند.
درمان چند جلسه طول میکشد؟
تعداد جلسات ثابت نیست و به مدت شروع رفتار، شدت آسیب، خودکار یا آگاهانهبودن جویدن، مشکلات همراه و اجرای تمرینها بستگی دارد.
هدف درمان در رستاک چیست؟
هدف فقط این نیست که چند هفته بعد ناخنها ظاهر بهتری داشته باشند.
نتیجه مهمتر زمانی است که فرد بتواند بگوید:
«قبل از اینکه انگشتم به دهانم برسد متوجه حرکت دستم میشوم، آن را متوقف میکنم و میدانم بهجایش چه کاری انجام دهم.»
یعنی کنترل رفتار بهتدریج از یک تذکر بیرونی به مهارتی در اختیار خود فرد تبدیل شود.
رزرو ارزیابی جویدن ناخن در اردبیل
اگر کودک، نوجوان یا بزرگسال بارها برای ترک جویدن ناخن تلاش کرده اما رفتار دوباره برگشته است، قدم اول پیدا کردن محرک و چرخه واقعی رفتار است.
در کلینیک تخصصی نوروتراپی رستاک، دکتر سحر مقدم ابتدا نوع جویدن، موقعیتهای تحریککننده، میزان آسیب و عوامل همراه را بررسی میکند.
سپس برنامه شخصیسازیشده میتواند شامل:
آموزش معکوسسازی عادت + توقف حرکت دست + رفتار جایگزین + کنترل محرکهای محیطی + پیگیری قابلاندازهگیری پیشرفت
باشد.
در صورت وجود ضرورت بالینی، مداخلات تکمیلی RINP نیز پس از ارزیابی بررسی میشوند.
کلینیک تخصصی نوروتراپی رستاک – اردبیل
بنیانگذار و مدیر علمی: دکتر سحر مقدم
اردبیل، میدان ورزش، خیابان پاسداران، ساختمان پزشکان رویان، طبقه پنجم
تلفن ثابت: ۰۴۵۳۳۲۳۶۴۴۸
تلفن همراه: ۰۹۳۵۸۴۰۱۷۰۴